Herbert wrócił do Torunia w nowym zakątku pamięci między Starym Miastem a Bydgoskim Przedmieściem

Na rogu Tujakowskiego i Mickiewicza w Toruniu wyrósł punkt, który trudno pomylić ze zwykłym miejskim skwerem. W brązowym popiersiu Zbigniew Herbert patrzy w stronę Starego Miasta, a wokół niego powstała przestrzeń, która ma działać jak cichy manifest pamięci. Podczas uroczystości mówiono nie tylko o samym pomniku, lecz także o miejscu, które łączy biografię poety z tkanką miasta. To właśnie ten splot nadał wydarzeniu ciężar większy niż typowe odsłonięcie.

• Nowy zakątek pamięci wyrósł między Starym Miastem a Bydgoskim Przedmieściem
• Herbert wraca do miasta, które uformowało jego myślenie
• Rzeźba, recytacje i wykład domknęły toruńskie spotkanie z poetą

Nowy zakątek pamięci wyrósł między Starym Miastem a Bydgoskim Przedmieściem

Podczas uroczystości 2 października władze miasta podkreślały, że obietnica została dotrzymana. Pomnik miał stanąć na początku wiosny 2026 roku i właśnie tak się stało. Wokół rzeźby powstało miejsce zaplanowane jak mała mapa pamięci – z rozmachem, ale bez przesady, w samym punkcie styku dwóch ważnych części Torunia.

Paweł Gulewski zwracał uwagę, że lokalizacja nie jest przypadkowa. Herbert bywał w tej okolicy, a Bydgoskie Przedmieście należało do jego ulubionych fragmentów miasta. Z tego powodu nowy pomnik nie jest tylko ozdobą ulicznego narożnika, ale też znakiem, że miasto próbuje oddać poecie przestrzeń, z którą był związany nie tylko biografią, lecz także wrażliwością.

„Obiecaliśmy mieszkańcom, że pomnik zostanie odsłonięty na początku wiosny 2026 roku – i słowa dotrzymaliśmy”.

Gulewski mówił też o symbolicznym otwarciu nowego rozdziału w pielęgnowaniu pamięci o jednym z najważniejszych polskich poetów. Zestawienie rzeźby, zielonego granitu i otaczającej zieleni tworzy miejsce spokojne, ale nie neutralne – takie, które zatrzymuje na chwilę i każe spojrzeć na miasto inaczej.

Herbert wraca do miasta, które uformowało jego myślenie

W Toruniu nie chodzi wyłącznie o sam monument. To również powrót do lat 1947–1951, kiedy Herbert studiował tu prawo i dojrzewał jako człowiek oraz autor. Wspominano spotkania z prof. Henrykiem Elzenbergiem i czas, który miał dla niego znaczenie formacyjne. Właśnie wtedy rodziła się postawa, z której później wyrastała jego poezja – niezgoda na łatwe kompromisy i przywiązanie do własnego sumienia.

Łukasz Walkusz przypomniał jeden z najbardziej znanych Herbertowskich zdań, zapisanych przez poetę w wywiadzie z 1981 roku:

„Płynie się zawsze do źródeł – pod prąd. Z prądem płyną śmieci”.

Przewodniczący Rady Miasta mówił o tej myśli jako o skrócie całej postawy poety – odwadze, nonkonformizmie i wierze w proste zasady, które trudno utrzymać, gdy wokół dominuje presja. Przypomniał też, że sam wcześniej zabiegał o upamiętnienie Herberta w przestrzeni miasta, gdy w 2009 roku zainicjował nadanie jego imienia rondu u zbiegu ulic Mickiewicza, Tujakowskiego i alei Niezależnego Zrzeszenia Studentów.

Mocno wybrzmiał także wątek symbolicznej lokalizacji pomnika. Rzeźba stoi naprzeciwko dawnego Wojewódzkiego Ośrodka Kształcenia Ideologicznego PZPR, dziś funkcjonującego jako bank. Dla części uczestników uroczystości to nie był drobiazg przestrzenny, lecz czytelny znak – poezja i wolność myśli wracają tam, gdzie kiedyś próbowano je przyciszyć.

Rzeźba, recytacje i wykład domknęły toruńskie spotkanie z poetą

Autorem popiersia jest Maciej Jagodziński–Jagenmeer. Brązowa rzeźba z delikatną patyną została osadzona na bryle z zielonego granitu i po raz pierwszy pokazana publicznie 29 października 2025 roku, w 101. rocznicę urodzin poety. W Toruniu zwracano uwagę, że to dzieło nie ma krzyczeć formą, tylko wpisywać się w otoczenie z godnością i spokojem – dokładnie tak, jak odczytywana jest poezja Herberta.

W trakcie wydarzenia przypomniano też kilka faktów, które układają tę historię w pełniejszy obraz:

• Rada Miasta Torunia przyjęła uchwałę o wzniesieniu pomnika 12 czerwca 2025 roku.
• Pomnik stanął u zbiegu ulic Tujakowskiego i Mickiewicza.
• W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele władz wojewódzkich, samorządowych, wojska, środowiska akademickiego, instytucji kultury oraz młodzież.
• Na ręce Anny Romaniuk z Biblioteki Narodowej przekazano rzeźbiarski portret Zbigniewa Herberta.

Wystąpienia przeplatały się z recytacjami poezji. Padł fragment wiersza o Toruniu, zabrzmiała też krótka „Bajka ruska”. Po odsłonięciu pomnika uczestnicy przenieśli się do Książnicy Kopernikańskiej, gdzie profesor Radosław Sioma wygłosił wykład „Poeta i miasta”. To domknęło całość w sposób charakterystyczny dla Torunia – nie samym gestem odsłonięcia, lecz także rozmową o tym, jak literatura zostaje w przestrzeni miasta na długo po zakończeniu uroczystości.

Przypomniano również, że Herbert był laureatem Nagrody Miast Partnerskich Torunia i Getyngi im. Samuela Bogumiła Lindego z 1997 roku, a jego imieniem od blisko czterech dekad firmowany jest toruński konkurs poetycki „O Liść Konwalii”. Dzięki temu nowy pomnik nie zaczyna tradycji od zera – raczej dołącza do istniejącej już opowieści o poecie, którego Toruń traktuje jak jednego ze swoich najważniejszych literackich gości.

na podstawie: UM Toruń.