Po latach wróciła prawda o trzech żołnierzach. Hołd w Toruniu

Pod tablicą upamiętniającą trzech żołnierzy poakowskiego podziemia złożono kwiaty i przypomniano historię egzekucji, przez lata przedstawianej w komunistycznej propagandzie jako walka z „bandą”. W Toruniu spotkali się przedstawiciele władz samorządowych oraz osoby oddające hołd Władysławowi Klocowi, Władysławowi Majtyce i Stefanowi Urbanowi. Ich wyroki śmierci zostały po latach unieważnione przez sądy.

• Trzej żołnierze skazani po pokazowym procesie
• Egzekucja w więzieniu i anonimowy grób
• Sądy unieważniły wyroki wydane w czasach represji

Trzej żołnierze skazani po pokazowym procesie

Władysław Kloc „Żbik”, Władysław Majtyka „Biały” i Stefan Urban „Huragan” należeli do zgrupowania dowodzonego przez Henryka Siwonia „Ruczaja”, żołnierza Armii Krajowej pochodzącego z Małopolski. Formacja liczyła ponad sto osób i działała na obszarze dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego, między innymi w powiatach toruńskim, brodnickim, grudziądzkim i wąbrzeskim.

Jej członkowie sprzeciwiali się narzuconej Polsce władzy komunistycznej. Zdobywali broń, rozbrajali posterunki Milicji Obywatelskiej i utrudniali działalność Polskiej Partii Robotniczej.

Los trzech żołnierzy przesądził się po obławie w Jaworzu koło Książek. 15 lipca 1946 roku, po donosie agentury Urzędu Bezpieczeństwa, doszło tam do walki z przeważającymi siłami UB i MO. Partyzanci zostali zmuszeni do poddania się.

Następnie, 5 i 6 sierpnia, w Wąbrzeźnie zorganizowano wyjazdową sesję Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy. Proces miał charakter pokazowy i służył zastraszeniu mieszkańców. W trybie doraźnym zapadły wyroki śmierci dla Kloca, Majtyki i Urbana.

Egzekucja w więzieniu i anonimowy grób

Wyrok wykonano 13 sierpnia 1946 roku o godzinie 5.00 w toruńskim więzieniu. Egzekucję przeprowadził Roman Sawera, 20-letni funkcjonariusz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Toruniu.

Jeszcze tego samego dnia ciała pochowano potajemnie na Cmentarzu Komunalnym nr 2. W dokumentach ofiary oznaczono jako anonimowych „3 N.N. przez UB”. Spoczęły w grobie nr 1193, który obecnie znajduje się w sektorze CK2_I, w trzecim rzędzie, pod numerem 10. Ta informacja pozwala dokładnie wskazać miejsce pochówku, a nie tylko odtworzyć historię samej egzekucji.

Represjom towarzyszyła propaganda. W prasie i na plakatach zamordowanych określano jako „przywódców bandy N.S.Z.”. Rok 1946 był w regionie okresem szczególnie brutalnych prześladowań. W samym Więzieniu Karno-Śledczym w Bydgoszczy, na podstawie wyroków sądów wojskowych, zamordowano wówczas 31 żołnierzy poakowskiego podziemia.

Podczas uroczystości Rafał Pietrucień, zastępca prezydenta Torunia, mówił o miejscu pamięci, ale także o bólu związanym z historią powojennych represji.

„Spotykamy się dziś w miejscu szczególnym – pod tablicą upamiętniającą tych, którzy zapłacili najwyższą cenę za wierność Polsce i jej niepodległości” – powiedział Rafał Pietrucień.

W uroczystości uczestniczyli także Michał Jakubaszek, wiceprzewodniczący Rady Miasta Torunia, oraz radny Zbigniew Fiderewicz. Złożone kwiaty były wyrazem pamięci o żołnierzach i ich ofierze.

Sądy unieważniły wyroki wydane w czasach represji

Przywracanie prawdy o trzech skazanych stało się możliwe po upadku systemu komunistycznego. W latach 1991–2021 Sądy Wojewódzkie w Bydgoszczy i Poznaniu uznały wyroki śmierci za nieważne.

Orzeczenia potwierdziły, że działalność Władysława Kloca, Władysława Majtyki i Stefana Urbana była związana z walką o niepodległy byt państwa polskiego. Tym samym sądy odrzuciły przedstawianie ich jako przestępców politycznych, utrwalane przez powojenną propagandę.

Uroczystość w Toruniu została przygotowana w ramach ogólnopolskiego cyklu upamiętnień organizowanego od stycznia 2026 roku przez Instytut Pamięci Narodowej we współpracy z samorządami. Wcześniej podobne wydarzenia odbyły się przy współudziale władz Włocławka i Inowrocławia.

na podstawie: UM Toruń.