ZUS rzadziej kontroluje firmy, ale częściej wykrywa nieprawidłowości

W pierwszych ośmiu miesiącach 2026 roku ZUS stwierdził nieprawidłowości w ponad 90 proc. kontroli płatników składek. W województwie kujawsko-pomorskim odsetek sięgnął 94,8 proc. – to najwyższy wynik w kraju. Zmniejszenie liczby kontroli ma iść w parze z dokładniejszym wyborem firm do sprawdzenia.

Od stycznia do sierpnia 2026 r. inspektorzy ZUS przeprowadzili w całym kraju ponad 20,5 tys. kontroli. W blisko 15,7 tys. przypadków wykryte nieprawidłowości miały wymiar finansowy. Łączny efekt kontroli wyniósł 373,3 mln zł. Z tej kwoty 360,6 mln zł wiązało się z nieprawidłowym naliczaniem składek na ubezpieczenia społeczne, a 12,7 mln zł – z nieprawidłowościami związanymi z naliczaniem lub rozliczaniem świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Kujawsko-pomorskie z najwyższą skutecznością

W województwie kujawsko-pomorskim przeprowadzono w tym okresie ponad 1,3 tys. kontroli. Nieprawidłowości stwierdzono w 94,8 proc. z nich. Efekt finansowy wyniósł 14,7 mln zł: 14,1 mln zł dotyczyło nieprawidłowego naliczania składek, a 600 tys. zł – nieprawidłowości związanych z naliczaniem lub rozliczaniem świadczeń.

Kolejne miejsca w zestawieniu zajęły województwa śląskie, ze skutecznością na poziomie 93 proc., i zachodniopomorskie – z wynikiem 91,4 proc.

Zmieniła się także skala działań ZUS. W 2017 r. Zakład przeprowadził ponad 60,8 tys. kontroli, a rok później – blisko 59 tys. W tamtym okresie nieprawidłowości wykrywano w 65 proc. spraw. Obecnie kontroli jest mniej, ale odsetek tych, które kończą się stwierdzeniem uchybień, przekracza 90 proc.

Zmienił się również przeciętny efekt finansowy przypadający na jedną kontrolę. W 2017 r. wynosił około 6 tys. zł, a obecnie przekracza 18 tys. zł.

Analiza danych kieruje inspektorów do firm

Według ZUS większa skuteczność wynika z typowania do kontroli podmiotów, w których ryzyko naruszenia przepisów jest najwyższe. Zakład wykorzystuje informacje ze swoich systemów, modele ryzyka i dane dostępne w rejestrach publicznych. Dzięki temu inspektorzy mogą koncentrować się na firmach wymagających szczegółowej weryfikacji, zamiast prowadzić kontrole na szeroką skalę.

Wykrywane nieprawidłowości dotyczą często zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych, zaniżania podstaw wymiaru składek, nieprawidłowego rozliczania osób pracujących dla własnego pracodawcy oraz wykorzystywania różnych form zatrudnienia, aby ograniczyć obciążenia składkowe.

Szczególną uwagę ZUS zwraca na rynek pracy platformowej, gdzie pojawiają się skomplikowane modele zatrudnienia, a także na branże charakteryzujące się dużą rotacją pracowników i dużym wykorzystaniem umów cywilnoprawnych. W ostatnim czasie nieprawidłowości szczególnie często występowały w transporcie międzynarodowym, działalności związanej z zatrudnieniem i pośrednictwem pracy oraz w usługach ochroniarskich.

Kontrole dotyczą także praw pracowników

Inspektorzy sprawdzają m.in. prawidłowość zgłaszania osób do ubezpieczeń społecznych, obliczania i opłacania składek, ustalania uprawnień do świadczeń oraz wykonywania innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.

Ich celem jest nie tylko ochrona środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale przede wszystkim zabezpieczenie praw osób ubezpieczonych. Prawidłowo opłacone składki wpływają na wysokość świadczeń w razie choroby, niezdolności do pracy czy po zakończeniu aktywności zawodowej.

Większość wykrywanych nieprawidłowości wynika z błędów popełnianych przy zgłaszaniu do ubezpieczeń lub ustalaniu podstaw wymiaru składek. Są to m.in. spóźnione zgłoszenia, pomyłki rachunkowe czy błędy w dokumentacji. Takie nieprawidłowości można zwykle szybko usunąć. Wystarczy złożyć dokumenty korygujące i uregulować należności.

na podstawie: zus.pl.