150 lat Towarzystwa Naukowego w Toruniu - od Wysokiej 16 po współczesne badania

Podczas uroczystości 16 grudnia 2025 w Sali Mieszczańskiej Ratusza Staromiejskiego Toruń przypomniał sobie o długoletniej misji jednego z najstarszych lokalnych stowarzyszeń naukowych. Sala wypełniła się wspomnieniami o założycielach, o muzealnych zbiorach i o tym, że praca naukowa tutaj nigdy nie była zarezerwowana wyłącznie dla środowisk akademickich. To spotkanie było również okazją, by spojrzeć na rolę Towarzystwa w kształtowaniu kulturalnej sieci miasta.

• Jak powstawało Towarzystwo Naukowe w Toruniu - początki i pierwsze osiągnięcia
• Od okupacji po współczesność - jak TNT zmieniało się wraz z miastem

Jak powstawało Towarzystwo Naukowe w Toruniu - początki i pierwsze osiągnięcia

W 1875 r. Zygmunt Działowski zainicjował powołanie organizacji, która miała przeciwstawić się dominacji towarzystw niemieckich i promować polską naukę na Pomorzu. Pierwszym prezesem został Ignacy Łyskowski, a początkowy skład liczył 136 osób — po kilku miesiącach wokół Towarzystwa skupiało się już około 130 członków. Już wtedy działały trzy wydziały: historyczno-archeologiczny, lekarsko-przyrodniczy oraz teologiczny.

Od drugiej połowy XIX wieku Towarzystwo zaczęło również gromadzić zbiory i wydawać periodyki. Najdłużej ukazujące się serie to „Roczniki TNT”, „Fontes” i „Zapiski TNT” — ta ostatnia była pierwszym polskim czasopismem naukowym na obszarze Prus Zachodnich. W 1881 r. rozpoczęto budowę siedziby przy ul. Wysokiej 16, gdzie od dawna eksponowano zbiory muzealne powstałe jeszcze od 1876 r. — część kolekcji później trafiła do dzisiejszego Muzeum Okręgowego, a znacząca część księgozbioru znalazła miejsce w depozycie Książnicy Kopernikańskiej.

“Ten piękny i imponujący jubileusz jest świadectwem nieprzerwanego wysiłku wielu mądrych obywateli na rzecz rozwoju nauki i kultury naszego miasta regionu i kraju - i to w najlepszym wydaniu”
— Paweł Gulewski, Prezydent Torunia

Prezydent w liście podkreślał rolę pierwszych działaczy i ich ambicje, które przez dekady przekładały się na konkretne instytucje kulturalne w mieście. Towarzystwo angażowało się m.in. w powstawanie Książnicy Miejskiej i lokalnych muzeów, a jego drukowane materiały stanowiły ważne źródło dla badaczy regionu.

Od okupacji po współczesność - jak TNT zmieniało się wraz z miastem

Okres niepodległości przyniósł poszerzenie składu o urzędników, nauczycieli i lekarzy oraz stałe dążenia do utworzenia uniwersytetu w mieście. II wojna światowa brutalnie przerwała działalność Towarzystwa - okupant zakazał pracy organizacji i skonfiskował jej majątek, a wielu członków zginęło. Po 1945 r. marzenie o własnym uniwersytecie spełniło się dzięki utworzeniu UMK, jednak Towarzystwo kontynuowało wydawnictwa i badania, współpracując m.in. z Polską Akademią Nauk oraz Wydawnictwem Naukowym PWN.

Na dzisiejszym etapie, Towarzystwo Naukowe w Toruniu liczy około 350 członków. Prezesem organizacji jest prof. Andrzej Radzimiński, a w jubileuszowych obchodach miasto reprezentowali: Łukasz Walkusz (Przewodniczący Rady Miasta), Adam Szponka (zastępca prezydenta), oraz radni Zbigniew Fiderewicz i Michał Zaleski.

“Życzę Państwu, aby kolejne lata działalności przyniosły dalsze sukcesy, nowe inspiracje badawcze i satysfakcję z pracy na rzecz dobra wspólnego”
— Łukasz Walkusz, Przewodniczący Rady Miasta Torunia

W zbiorach Towarzystwa wciąż znajdują się cenne materiały, w tym spuścizna po prof. Konradzie Górskim, wieloletnim prezesie TNT. Organizacja nadal publikuje swoje serie i otwiera pole badawcze także dla osób spoza środowisk akademickich.

Mieszkańcy mogą śledzić efekty tej pracy nie tylko w jubileuszowych wystąpieniach, ale i w konkretnych miejscach: zbiory i wystawy są częściowo dostępne w Muzeum Okręgowym i w zbiorach Książnicy Kopernikańskiej, a publikacje TNT pojawiają się w bibliotekach i muzealnych katalogach. Dla tych, którzy chcą współpracować lub publikować - ważne jest, że Towarzystwo dopuszcza działalność naukową także osobom niezwiązanym z uczelnią, co otwiera drogę do uczestnictwa w badaniach regionalnych i w wydawnictwach.

Kończąc obchody, uczestnicy podkreślali, że 150 lat to nie tylko historia gromadzona w kartotekach i regałach, ale ciągłość pracy badawczej i instytucjonalnej, która nadal wpływa na to, jak Toruń opowiada o sobie jako o mieście nauki i kultury.

na podstawie: UM Toruń.